Landsreis: Deur die republiek

Michell se Pas tussen Wolseley en Ceres. Stop gerus by die Tolhuis Restaurant in die pas vir ’n lekker maaltyd of koppie koffie.

Wat gaan ek onthou van Riebeek-Wes as ek nooit weer die dorp besoek nie? Die man wat die kokketiel gejaag het? Of die verwaarloosde skool op die dorp wat met graffitti bekrap is? (“Why must we live in a cruel world but must still die?” vra iemand in houtskool.) Die wind wat aanhoudend teen die berg afgeskeer en alle ander klank weggewaai het, dieper die Swartland in? Of dalk die spreeus, teen sonsondergang, wat die hoë dennebome voor die gastehuis beset, hulle onophoudelike geselsies met mekaar en dan, asof die konsensus skielik swaai, die besluit om elders te gaan slaap, en daar gaat hulle, spikkels ingesluk deur die wind? Dalk name: Faai de Jager-houtwerke, Knolfontein, Leeuvlei... 

Ek ry in Gouda se rigting, deur die laaste somerskilderye van die Swartland voor dit begin Boland word. Alles hier is dié tyd van die jaar een van vyf kleure. Die wolke is wit en nou en dan ’n bakkie ook. Die lug is poeierblou, soos ’n ou Sierra wat lank in die son staan en verbleik het.
Die berge is grys – of pers, afhangende van jou uitkyk op die lewe. Die landerye, die skape en die grond is alles ewe geel. En die bloekombome is vaalgroen.

Ek slaap buite Ceres by Prins Alfred Hamlet by my neef en sy vrou en hulle seun, Simon. Dit was pas Simon se derde verjaardag en ons eet al die tjips wat oorgebly het van die partytjie. Soos dit maar by kinderpartytjies gaan, is al die verskillende geure saam in een bak gegooi en nou smaak alles so effens na klam Nik Naks en Fanta Orange. Ons swem en dan klim ek en Simon boom – of hy klim boom en ek keer dat hy nie uitval nie. Later sit ons op die stoep en bars al die oorblywende ballonne.

Die volgende oggend ry ek noord, teen die Gydopas uit.
Die hoofverkeer hier is groot lorries vol appels. Ek staan ’n uur lank en kyk na die trokke. Hulle kom stadig teen die pas af met uitlaatpype en remme wat burp-burp. Op party van hulle steek rooi berge appels uit en op ander groenes. 

Hulle gaan laai hulle oes af onder in Ceres (wat van hier af, in die dorheid van somer, glad nie soos die agterkant van ’n Ceres-sapboksie lyk nie) en storm dan weer vinnig teen die pas uit. Tyd is geld en van die appels word seker direk uitgevoer. Doer bo beweeg ’n vliegtuig elke nou en dan verby, ’n stil staalsigaar op pad na die Kaap se aanloopbaan – dalk waaragtig om appels te kom haal.

Dis vreemd om die groter masjienerie van boerdery so in aksie te sien. Ons is geneig om boerdery nog te verromantiseer – die boer op die stoep wat sy hoed opsit en op sy plaas uitstap om sy hande in die grond te steek of skaap te gaan tel – maar deesdae is dit pure besigheid. En dis noodsaaklik, want sonder die sakekant sal jy net sit met bestaansboere, minder werkgeleenthede en meer “Made-in-Chinas”.

Wanneer ek later tussen die appelplase by Op Die Berg ry en met van die plaaswerkers gesels, ontdek ek baie van hulle kom van ver af – uit die Sterkspruit-omgewing, so ’n vergete hoekie van die Oos-Kaap wat destyds ’n weggooiskerf van die Transkei was.

Vandag ry ek effens in ’n dwaal:
Eers ’n ent met die agterpad na Swartruggens se kant toe – dan weer terug deur die appelboorde, verby ’n meneer van ’n bobbejaan wat die pad oorsteek met die bedorwe grasie van ’n TV-sjef – hy’s op pad appels toe
Ek ry noord van Op Die Berg, verby ’n plaas met die naam Tandfontein en die afdraai na die Donkerbospad na die warm, stowwerige Middelbergpas, wat my net voor sononder in die Olifantsriviervallei aflaai. Vanaand slaap ek op Citrusdal.

Hier staan my tentjie by Algeria in die Sederberge

Ek het pas in ’n rivierpoel lyf natgemaak en ry nou in ’n swembroek. Die son brand my regterkniekop. Ek ry met my voet losserig op die petrolpedaal, skaars 20 km/h. Dit voel of die ligte afdraande my met magnetiese krag horison toe trek, soos ’n gety agter die maan aan.

Ek is in die Sederberge, verby die Uitkykpas waar die pad weer maklik begin raak. My geel tentjie staan klaar onder die suisende hoë denne by Algeria. Dis maklik om te sien hoekom dit ’n gewilde uitspanplek is vir Kapenaars. Dis maklik bereikbaar, maar tog afgesonder, en hier’s baie te doen, selfs al lê die berge hier so stil soos gesloopte geboue.

Die plante is nog besig om te herstel van die verwoestende veldbrande vroeg in 2009, en tussen die askleurige klippe en op kaal kolle sien ’n mens die groen van die fynbos verskyn. Ek stop lank by ’n troppie bobbejane wat rustig rondsit en speel. ’n Mens kan sien hulle het lanklaas ’n geweerskoot gehoor, en dis soos dit hoort in ’n beskermde gebied.

Elders, by ’n nuwe brug oor ’n stroompie, klim ek uit. Iemand het al klaar grafitti daar kom los. Wie ry so ver met ’n blikkie spuitverf in die bagasiebak? Seker dieselfde latte wat vroeër in hulle lewe toktokkie gespeel het.

My dae word verdeel in drie koppies koffie.
Soggens maak ek sterk filterkoffie vir my fles. Die eerste koppie drink ek oor ontbyt. Ek’s nou besig met my tweede koppie en sit op ’n klip onder ’n akkerboom en kyk na ’n mierleeutjie se tregter. Dis die perfekte lokval, amper soos ’n Swart Gat in die ruimte, en bedoel vir net een piepklein slagoffer op ’n slag. Gif-gaf, en hy’s weg.

Dan ry ek terug Algeria toe, maar stop eers aan die bopunt van die Uitkykpas vir my laaste koppie van die dag. Doer onder begin mense by een van die chalets afpak. Ek hoor hulle opgewonde stemme. As jy in die stad hard praat, hoor niemand jou nie, maar hier trek dit kilometers ver.

Dan hoor ek iets bo my verbyvlieg. Dis twee witkruisarende, en hulle vlerke skeur deur die lug soos dié van ’n vegvliegtuig. Hulle duik in die kloof af en lig dan hulle vlerke om stadiger te vlieg, gly moeiteloos van die lig na die skadu sodat ek nou amper net die wit Y-vorm op hulle kruis kan sien.
Bergwater is die beste water, en by die gemerkte fontein halfpad teen die pas af stop ek om bottel vol te maak. Soet en koud en sonder middelman, so “gebottel by oorsprong” soos kan kom.

Daardie nag word ek wakker wanneer die maan opkom. Die een hang van die kloof word stadig lig, asof ’n sluier daarvan afgetrek word. Ek lê in my tent, klein.

Landbouweekblad se fotograaf mik-mik na Mervyn Swart van De Aar se wenbokram genaamd Lattaia Padre.

Trawal, Klawer, Vredendal en dan reg oos, oor die Knersvlakte en teen die Vanrhynspas op. Hier lê ’n groot lorrie dwars oor die pad, soos so baie gebeur hier op die skielike trap Groot-Karoo toe. Gelukkig kan die Condor hom dun maak soos ’n ou met ’n bierpens tussen Shoprite se rakke en ek ry aan die kant verby. 

Saam met my in die kar is twee evangeliste, Dawid en Enstine Fouché, rylopers wat ek op Vanrhynsdorp opgepik het. Hulle is op pad Upington toe, maar ek kan hulle net tot op Nieuwoudtville bring, want ek slaap oor in die distrik vanaand, duskant Oorlogskloof.

“Ouboet, wat maak jy daar?” vra Dawid saggies by die venster uit wanneer ons ’n bobbejaan op ’n paal gewaar.

Die volgende oggend laai ek weer twee rylopers op, jong mense, Jacobus Bhaha en Angeline Cloete. Hulle storie is hartseer, een van mense wat niks het nie. Hulle is van die plaas afgesit en hier staan hulle nou, met net ’n paar besittings in ’n plastieksak.

“Dis swaar om ek te wees, Meneer,” sê Jacobus so in die ry.

Wanneer ek hulle op die dorp aflaai, stap hulle vinnig weg en Jacobus sit sy arm om Angeline se skouers. Sy huil.

Ek ry die hartseer minder al teen die Oorlogsrivier op tot in Calvinia.
Daar eet ek die wêreld se lekkerste burger: Myl 250 se Deluxe-lamsvleisburger. Ek voel eers omtrent twee dae later weer werklik honger.

Die vriend van my wat buite Nieuwoudtville woon, het my vertel van die Gannagapas. Daarmee klim jy uit die Tankwa-Karoo uit teen die Roggeveldberge na Middelpos toe. Maar om dit te doen moet ek eers áf ry, die Tankwa in. Daarom vat ek die lang grondpad wat suidwaarts van Calvinia af loop, teen die Bloukranspas af, verby die plaas met ’n “Oortreder word geskiet”-bordjie op die hek.

Ek ry verby dwarrelwinde wat met stofskouers uit die klippies opstaan, verby kraaie en bleeksingvalke, en verby ’n klompie verdwaalde Nederlandse toeriste in ’n ryhuis.

Op die Gannagapas is dit net ek en twee klipspringers wat teen die hang uitdans – en dassies. Sewe, agt, nege, tien van hulle volg mekaar gat toe.

Die Gannagapas is een van daai vergete passe wat nie eens op jou kaartboek gemerk is nie. Maar dis pragtig en vol mooi klipwerk en kleef hier teen die hang vas soos knapsekêrels aan ’n kous.

Dan Middelpos.
Party mense word op Middelpos gebore en bly vir ewig daar. Middelpos klink na boerboele en eksotiese voëls en ruik na bokke, want dis waarmee die huidige dorpseienaars, Helena en Koos van der Westhuizen, boer. Hulle besit ook die algemene handelaar, die middelpunt van Middelpos. As jy op dié dorpie iemand met blinkgepoleerde skoene sien rondloop, dan het hulle waarskynlik hulle Nugget Military Tan hier gekoop. En as iemand na Blue Stratos ruik – selfde storie.

Verder is daar net die polisiekantoor en ’n petrolpomp. Middelpos is klein – dalk ’n paar honderd siele as almal die aand by die huis slaap. Helena vertel my Koos is nie tuis nie; hy’s op Williston by die Suid-Afrikaanse melkboktelerskou.

Ek slaap die aand oor en is die enigste gas in die hotel, oud en groot soos daai ander legendariese Karoohotel die Melton Wold, verder Loxton se kant toe. Dis so donker soos ’n skeepswrak daarbinne; jy moet ligte aansit selfs al wil jy net jou kop krap.

Vir ontbyt smeer ek dik bokbotter op my roosterbrood terwyl ek die streekskoerant, die Noordwester en Oewernuus, lees. “Kevin Brand op 7de Laan,” lees ek. Kevin werk blykbaar op die stel: “Hy was die man wat die bak vrugtesap aangedra het wat later op Paula se hare beland het... Hy is die seun van Mnr Sammy en Mev Toekies Brand, bekendes in die onderwyskringe op Calvinia.”

Wanneer ek by die bokskou aankom, is dit net mooi middagete.
Ek word genooi om saam met die boere potjiekos te skep. Iemand koop vir my ’n bier. Dis warm en winderig en die Groot-Karoo se stof ruk deur Williston se skouterrein. Ek leer so ’n paar nuwe sêgoed:

“En toe stamp hy hom Moerlamspan toe.”
“Sy’s ander dam se gans, daai vrou.”
En ’n ander woord vir koelboks: “carry cot”.

Iemand vertel ’n grappie van ’n jong, onervare dominee wat sy eerste preek moes lewer. Hy kry toe raad by ’n ouer dominee: maak die waterkraffie vol witblits, dan vat jy elke nou en dan ’n slukkie om die senuwees te bedaar.

Die jong dominee maak toe so – en preek ’n hond uit ’n bos uit. Agterna vra hy die ou dominee hoe dit gegaan het. “Baie goed,” antwoord hy, “maar daar was tien gebooie, nie twaalf nie – en twaalf dissipels, nie tien nie. En Kain het vir Abel doodgeslaan, nie in sy moer in geskop nie.”

Hier’s nie baie boere nie, want melkbokke is nie so gewild soos byvoorbeeld sybokke of boerbokke nie. Maar die kompetisie is straf.
“Mastag manne, dit kook, dit kook,” praat Koos Pansegrouw oor die luidspreker soos hy die volgende kategorie op die beoordelingsvloer verwelkom. Hy is die vereniging se visevoorsitter.

“Poena, pasop voor, ek wil die bok afneem!” roep iemand van die kantlyn af. Die klein skare sit op ’n hoenderstellasie aan die kant van die skuur.
Mervyn Swart van Houtkraal, De Aar, wen die groot prys – sy Saanen-ram met die naam Lattaia Padre is die allerasse-kampioen. Dis ’n enorme bok wat die skaal op 151 kg trek.

Landbouweekblad se verslaggewer is ook by en moet die wenbokke afneem. Die bok moet presies teen die regte hoek staan en in ’n sekere rigting kyk. Terwyl die fotograaf die komposisie regkry, staan die boer eenkant en fluit, waai sy hoed of kap ’n plastiekbottel teen die grond sodat die bok sy of haar kop in die regte rigting kan draai.

Van die rots-etse hier buite Van Wyksvlei beeld selfs olifante, 'n renoster en 'n seekoei uit.

Wanneer mense sê dis só warm dat die son of die kwik stilstaan, dan was hulle nog nie op Van Wyksvlei nie. Hier staan die son nie stil nie; dit voel asof dit, soos die dag punt trek twaalfuur toe, náder en náder aan die aarde kom. En die kwik borrel soos ’n blikkie Coke wat jy pas oopgemaak het.

Dis ongenaakbare wêreld dié, met swartgebrande klippe wat op van die koppies en rante gestrooi lê. En dit was van die laaste plekke waar die San nog vrylik kon beweeg voordat die moderne tyd hulle finaal kom dooddruk het.

In dele van die Groot-Karoo kom rotsgravure eerder as -tekeninge voor – dis spesifiek in plekke waar hierdie swart dolerietklippe voorkom. Ek is op soek na Springbokoog, een van Suid-Afrika se heilige plekke as dit oor rotskuns gaan.
Die De Kocks – by wie se gastehuis ek oornag (en tienuur die aand nog lekker koue skaapnek geëet) het – wys my die pad. Jy draai uit die hoofstraat uit en ry verby die tennisklub, wat dalk laas in Jimmy Connors se tyd ’n tenniswedstryd gesien het. Net voordat die grondpad doodloop, kom jy by Springbokoog.

Hier boer Rina van Wyk – trouens, sy’s in die huis op Springbokoog gebore. Sy gaan wys vinnig vir my waar die gravures is, want sy’s besig om die dorpers teen bloutong te “dous”.

Die “oog” van Springbokoog, onder naby Rina se huis, is glad nie soos Kuruman se Oog nie – net as dit baie reën, is daar noemenswaardig water. Die kop waar die gravures geleë is, kyk af op die droë oog. Daar is eintlik oral in dié gebied gravures, maar die grootste konsentrasie is hier op die andersins beskeie koppie wat met ’n paar kokerbome versier is.

Olifante, ’n renoster, leeus, gemsbokke, volstruise en bokke met vreemde horings wat lyk soos iets uit die mitologie – dis alles hier op die klippe. Elders op die plaas is selfs ’n seekoei.

Gravures soos dié is van die grootste kultuurskatte wat ons het, maar dit maak my altyd hartseer om daarna te kyk. Dat ons so min weet van die mense wat dit gemaak het, is ’n skande.

Gelukkig is daar mense soos Rina wat dié skatte vir toekomstige geslagte bewaar. Maar wat gebeur ná Rina? Dís wat my kwel.

Hierdie gravures (en tekeninge elders) is ons piramides. Die San was nie mense wat hulle god probeer vergestalt het nie. Hulle het hulle god, hulle wêreld, elke dag in die oë gekyk wanneer ’n geelslang verby seil of ’n leeu iewers brul. Die etse by Springbokoog is van die min vingerafdrukke wat hulle agtergelaat het.
Ek ry verder oos deur die Noord-Kaap, oor voetgangersprinkane in die wit grondpad Vosburg toe, Britstown deur, De Aar.

Daar’s geen twyfel dat die landskap van die Groot-Karoo ’n byna heilige vrede in hom het nie.
Dis ook ’n landskap wat jou die meeste gee as jy alleen is, as daar nie ander mense is om te sien nie. Jy kan hier uit die kar uit klim teen sononder en die hele land hoor asemhaal.

Dis nie ’n groen long nie, dis ’n oerlong.